ENGLISH VERSION BELOW
12 marca 2026 roku w Szkole Edukacji PAFW i Uniwersytetu Warszawskiego odbyło się seminarium robocze, podczas którego wraz z przedstawicielami różnych organizacji zastanawialiśmy się, jak rozwijać ekosystemy czytelnicze w szkołach.
Spotkanie zostało zorganizowane przez Fundację Dobrej Edukacji jako przestrzeń do wspólnej refleksji nad tym, w jaki sposób szkoły, organizacje pozarządowe oraz instytucje edukacyjne mogą skuteczniej wspierać rozwój kompetencji czytelniczych, krytycznego myślenia oraz krytycznego odbioru tekstów wśród uczniów. W seminarium wzięły udział osoby działające w organizacjach pozarządowych oraz przedstawicielki i przedstawiciele instytucji realizujących projekty wspierające rozwój czytelnictwa, edukacji literackiej oraz kompetencji krytycznego myślenia. Spotkanie było okazją do wymiany dobrych praktyk, sieciowania oraz wspólnego poszukiwania pomysłów na dalsze działania i współpracę między organizacjami i szkołami.
Zależało nam na stworzeniu przestrzeni do rozmowy w gronie osób przekonanych o wartości wspierania czytania w szkołach oraz budowania kultury krytycznego myślenia. Liczymy, że seminarium stanie się impulsem do rozpoczęcia szerszej dyskusji na temat możliwych wspólnych inicjatyw i długofalowej współpracy między organizacjami, instytucjami i środowiskiem edukacyjnym. Punktem wyjścia do rozmowy była również wizyta dwóch ekspertek ze Stanów Zjednoczonych, przebywających w Polsce w ramach programu Fulbrighta – dr Katherine Batchelor oraz dr Kelli Rushek z Miami University, Oxford, Ohio. Podzieliły się one swoimi doświadczeniami w zakresie wspierania czytelnictwa w szkołach oraz rozwijania kompetencji krytycznego odbioru tekstów i krytycznego myślenia w edukacji.
Seminarium odbyło się w języku angielskim i miało charakter roboczy, sprzyjający otwartej rozmowie i wymianie doświadczeń. Partnerami wydarzenia były Polsko-Amerykańska Komisja Fulbrighta oraz Fundacja PZU.
Raport podsumowuje najważniejsze wnioski z dyskusji prowadzonych podczas pracy stolikowej poświęconej budowaniu kultury czytania i rozwijaniu krytycznej alfabetyzacji w szkołach.
Spotkanie miało formę rotacyjnych dyskusji stolikowych. Uczestnicy pracowali w małych grupach, które w trakcie seminarium przemieszczały się pomiędzy trzema stolikami tematycznymi, dzięki czemu każda osoba mogła wziąć udział w rozmowie na wszystkie trzy zagadnienia. Taka formuła sprzyjała dialogowi, wymianie perspektyw oraz rozwijaniu pomysłów – kolejne grupy mogły odnosić się do wniosków zapisanych przez poprzednich uczestników i uzupełniać je o własne doświadczenia. Dyskusje koncentrowały się wokół trzech tematów:
Najważniejsze wnioski z dyskusji zostały zapisane na plakatach roboczych przy stolikach oraz na indywidualnych kartach refleksji uczestników („hot takes”).
Dyskusja przy pierwszym stoliku koncentrowała się na pytaniu, czym w praktyce jest szkoła wspierająca kulturę czytania. Uczestnicy podkreślali, że w wielu systemach edukacyjnych czytanie wciąż traktowane jest głównie jako zadanie nauczycieli i nauczycielek języka polskiego. Tymczasem budowanie kultury czytania wymaga zaangażowania całej społeczności szkolnej. Jednym z najważniejszych wniosków była potrzeba przesunięcia akcentu z samej umiejętności czytania na motywację i chęć czytania. Szkoły często skupiają się na mierzeniu kompetencji czytelniczych poprzez testy i zadania sprawdzające rozumienie tekstu, co nie zawsze sprzyja budowaniu ciekawości poznawczej uczniów i uczennic.
Uczestnicy podkreślali, że zainteresowanie czytaniem rośnie wtedy, gdy uczniowie mogą łączyć teksty z własnymi doświadczeniami, pytaniami i zainteresowaniami. Czytanie powinno pojawiać się w różnych kontekstach edukacyjnych, także podczas zajęć z innych przedmiotów. Istotnym wątkiem była również koncepcja “literacy” rozumianej jako proces nadawania znaczeń (meaning-making). Zamiast poszukiwania jednej poprawnej interpretacji szkoła powinna wspierać uczniów w samodzielnym interpretowaniu tekstów oraz w prowadzeniu dialogu wokół ich znaczeń. W rozmowie podkreślano także znaczenie wyboru i autonomii uczniów i uczennic. Możliwość samodzielnego wyboru tekstów oraz czas na ich eksplorowanie sprawiają, że czytanie staje się doświadczeniem bardziej osobistym i angażującym.
Drugi obszar dyskusji dotyczył tego, czym jest krytyczne czytanie i w jaki sposób można je rozwijać w szkołach. Uczestniczki i uczestnicy zwracali uwagę, że w wielu szkołach dominuje podejście skoncentrowane na czytaniu ze zrozumieniem, czyli sprawdzaniu, czy uczniowie potrafią odtworzyć treść tekstu. Krytyczne czytanie wykracza jednak poza tę umiejętność. Obejmuje ono analizowanie kontekstu powstania tekstu, rozpoznawanie różnych perspektyw oraz refleksję nad tym, jak język, władza i uwarunkowania kulturowe wpływają na znaczenie tekstu. Podkreślano, że czytanie ze zrozumieniem i czytanie krytyczne nie są przeciwieństwami. Są to raczej dwa uzupełniające się elementy kompetencji czytelniczych, które powinny być rozwijane równolegle od najwcześniejszych etapów edukacji. Krytyczne czytanie zostało również powiązane z szerszymi celami społecznymi edukacji. Umiejętność zadawania pytań, rozpoznawania uprzedzeń i interpretowania różnych perspektyw jest kluczowa dla świadomego uczestnictwa w życiu demokratycznym.
Trzeci obszar dyskusji dotyczył roli organizacji pozarządowych oraz innych instytucji wspierających szkoły w rozwijaniu kompetencji czytelniczych. Uczestniczki i uczestnicy podkreślali, że organizacje pozarządowe dysponują często cennymi zasobami, doświadczeniem oraz innowacyjnymi metodami pracy. Wiele organizacji tworzy materiały edukacyjne, programy szkoleniowe i inicjatywy, które mogą wzbogacać praktykę szkolną.
Jednocześnie zwracano uwagę, że działania te są często rozproszone lub mają charakter krótkoterminowych interwencji, takich jak pojedyncze warsztaty. Tymczasem trwała zmiana w kulturze szkoły wymaga długofalowej współpracy oraz stałego kontaktu między szkołami a organizacjami. W odpowiedzi na to wyzwanie pojawił się pomysł stworzenia wspólnej platformy lub centrum wiedzy, które łączyłoby nauczycieli, szkoły i organizacje działające w obszarze czytelnictwa. Platforma taka mogłaby gromadzić materiały edukacyjne, informacje o programach oraz ułatwiać współpracę między instytucjami. Podkreślano również znaczenie współpracy między organizacjami zamiast konkurowania ze sobą. Wspólne działania oraz łączenie zasobów mogą prowadzić do bardziej skutecznego i trwałego wsparcia szkół.
Dyskusje podczas seminarium pokazały, że rozwijanie kultury czytania w szkołach wymaga podejścia systemowego oraz współpracy wielu środowisk – nauczycieli, szkół, organizacji pozarządowych, instytucji kultury, uczelni oraz instytucji publicznych.
Wśród najważniejszych kierunków dalszych działań uczestnicy wskazywali:
Seminarium pokazało również potrzebę dalszego dialogu między różnymi środowiskami oraz rozwijania współpracy międzysektorowej na rzecz wzmacniania kultury czytania i krytycznej alfabetyzacji w edukacji.
Katherine Batchelor, Miami University, Oxford, Ohio
W Polsce organizacje pozarządowe mogą mieć większą swobodę w dostępie do środków niż w niektórych innych krajach, np. w Stanach Zjednoczonych. Jednocześnie w szkołach zarówno czytanie ze zrozumieniem, jak i czytanie krytyczne powinny być rozwijane równolegle. Wymaga to podejścia inkluzywnego, międzykulturowego i interdyscyplinarnego oraz stworzenia platformy, która wspierałaby organizacje i zapewniała dostęp do zasobów.
Kelli Rushek, Miami University, Oxford, Ohio
Potrzebna jest globalna i międzykulturowa zmiana paradygmatu w myśleniu o alfabetyzacji. Powinna być ona rozumiana jako wielowymiarowy proces nadawania znaczeń, a wprowadzenie takiej zmiany wymaga współpracy różnych sektorów i dyscyplin.
Marianna Hajdukiewicz, Polsko-Amerykańska Fundacji Wolności, pafw.pl
Kompetencje cyfrowe i szeroko rozumiane umiejętności czytania wciąż są niedoceniane jako kluczowe kompetencje współczesności. Tradycyjne modele nauczania czytania często nie odpowiadają już rzeczywistości świata pełnego różnorodnych tekstów kultury. System edukacji powinien więc przemyśleć na nowo sposób nauczania czytania i wypracować modele lepiej odpowiadające potrzebom współczesnych uczniów.
Maria Deskur, Fundacja Powszechnego Czytania, fpc.org.pl
Czytanie powinno być rozumiane jako podstawowe prawo, a system edukacji wymaga systemowej zmiany, aby rzeczywiście je wspierać. Alfabetyzacja nie polega jedynie na dekodowaniu tekstu, lecz przede wszystkim na nadawaniu znaczenia i rozwijaniu myślenia krytycznego, które pozwala ludziom rozumieć wiedzę i świadomie interpretować rzeczywistość.
Magdalena Siekierzyńska, Fundacja EDICO, fundacjaedico.pl
Współpraca między organizacjami pozarządowymi oraz instytucjami publicznymi i prywatnymi jest kluczowa, jeśli chcemy realnie wzmacniać kulturę czytania. Przyszłość wymaga myślenia dywergencyjnego, łączenia dziedzin, umiejętności zadawania odpowiednich pytań, a nie tylko udzielania poprawnych odpowiedzi.Rozwijanie czytelnictwa i tak ważnych kompetencji komunikacyjnych wymaga zarówno kształtowania umiejętności czytania krytycznego, jak i budowania sieci współpracy, kontaktów oraz wspólnych narzędzi.
Radek Czajka, Fundacja Wolne Lektury, fundacja.wolnelektury.pl
Książki powinny być punktem wyjścia do dalszego odkrywania świata, a nie zamkniętym obiektem interpretacji. Uczniowie powinni mieć możliwość bezpośredniego kontaktu z tekstem i aktywnego jego eksplorowania, pamiętając, że zrozumienie zawsze zależy od kontekstu.
Jolanta Sujecka-Zając, Szkoła Edukacji PAFW i UW, szkolaedukacji.pl
Czytanie krytyczne nie polega wyłącznie na rozumieniu książek, lecz przede wszystkim na lepszym rozumieniu świata. Organizacje pozarządowe mogą odegrać w tym ważną rolę – nie tylko poprzez finansowanie działań, ale także poprzez dostarczanie inspiracji, metod pracy i pomysłów. Nauczanie czytania powinno zachęcać uczniów do zadawania pytań i samodzielnego mierzenia się z tekstem, zamiast dostarczania gotowych odpowiedzi.
Magdalena Swat-Pawlicka, Szkoła Edukacji PAFW i UW, szkolaedukacji.pl
Edukacja jest zawsze w pewnym sensie polityczna, co ma znaczenie także dla funkcjonowania organizacji pozarządowych oraz sposobów wykorzystywania grantów. Nauczanie czytania krytycznego jest więc nie tylko zadaniem edukacyjnym, lecz także społecznym i obywatelskim. Zmiana podejścia do czytania wymaga udziału stowarzyszeń, wymiany idei oraz refleksji nauczycieli nad tym, czym jest edukacja i kim jest „osoba wykształcona”.
Kinga Białek, Szkoła Edukacji PAFW i UW, szkolaedukacji.pl
Wielu nauczycieli nie ma świadomości istnienia licznych zasobów edukacyjnych, które mogłyby wspierać ich pracę. Stworzenie wspólnej platformy mogłoby ułatwić komunikację i upowszechnianie tych materiałów. Interdyscyplinarne moduły oparte na literaturze mogłyby także łączyć różne przedmioty szkolne i pokazywać uczniom, że czytanie może być zarówno angażujące, jak i źródłem wiedzy.
On March 12, 2026, a working seminar took place at the School of Education of the Polish-American Freedom Foundation and the University of Warsaw, where, together with representatives of various organizations, we explored how to develop reading ecosystems in schools.
The meeting was organized by the Fundation for Quality Education community as a space for joint reflection on how schools, non-governmental organizations, and educational institutions can more effectively support the development of students’ reading competences, critical thinking, and critical engagement with texts. The seminar brought together representatives of NGOs and institutions implementing projects that support reading promotion, literary education, and the development of critical thinking skills. The meeting provided an opportunity to exchange good practices, build networks, and jointly explore ideas for further activities and cooperation between organizations and schools.
Our intention was to create a space for conversation among people who are convinced of the importance of supporting reading in schools and building a culture of critical thinking. We hope that the seminar will become an impulse for launching a broader discussion on possible joint initiatives and long-term cooperation among organizations, institutions, and the educational community. An additional starting point for the discussion was the visit of two experts from the United States who were staying in Poland as part of the Fulbright Program, dr. Katherine Batchelor and dr. Kelli Rushek from Miami University, Oxford, Ohio. They shared their experiences in supporting reading in schools and developing students’ abilities in critical engagement with texts and critical thinking in education.
The seminar was conducted in English and had a working format that encouraged open discussion and the exchange of experiences. The event was organized in partnership with the Polish-American Fulbright Commission and the PZU Foundation.
This report summarizes the key conclusions from the table discussions devoted to building a culture of reading and developing critical literacy in schools.
The meeting took the form of rotating table discussions. Participants worked in small groups that moved between three thematic tables during the seminar, which allowed each participant to contribute to discussions on all three topics. This format supported dialogue, the exchange of perspectives, and the development of ideas, as successive groups could refer to the conclusions written down by previous participants and complement them with their own experiences. The discussions focused on three themes:
The most important conclusions from the discussions were recorded on working posters at the tables and on individual reflection cards completed by participants (“hot takes”).
The discussion at the first table focused on the question of what a school that supports a culture of reading looks like in practice. Participants emphasized that in many education systems reading is still treated mainly as the responsibility of language and literature teachers. However, building a culture of reading requires the involvement of the entire school community. One of the key conclusions was the need to shift the focus from reading ability itself to the motivation and willingness to read. Schools often concentrate on measuring reading competences through tests and comprehension tasks, which does not always support the development of students’ curiosity and engagement with texts. Participants emphasized that interest in reading grows when students are able to connect texts with their own experiences, questions, and interests. Reading should therefore appear in various educational contexts, including in subjects other than language classes. An important theme in the discussion was also the concept of literacy as a process of meaning-making. Instead of treating reading as the search for a single correct interpretation, schools should support students in independently constructing meanings and engaging in dialogue about texts. Participants also highlighted the importance of students’ choice and autonomy. When students are able to choose texts themselves and are given time to explore them, reading becomes a more personal and engaging experience.
The second discussion area focused on what critical reading means and how it can be developed in schools. Participants noted that in many schools the dominant approach focuses primarily on reading comprehension—checking whether students are able to reproduce the content of a text. Critical reading, however, goes beyond comprehension. It involves analyzing the context in which a text was created, recognizing different perspectives, and reflecting on how language, power, and cultural assumptions shape meaning. Participants emphasized that reading comprehension and critical reading should not be treated as opposites. Rather, they are complementary elements of literacy that should be developed simultaneously from the earliest stages of education. Critical reading was also linked to broader social goals of education. The ability to ask questions, recognize bias, and interpret different perspectives is essential for informed participation in democratic life.
The third discussion focused on the role of non-governmental organizations and other institutions that support schools in developing reading competences.Participants emphasized that NGOs often possess valuable resources, experience, and innovative teaching approaches. Many organizations develop educational materials, training programs, and initiatives that can enrich school practices. At the same time, participants pointed out that these efforts are often fragmented or take the form of short-term interventions such as individual workshops. However, sustainable change in school culture requires long-term cooperation and ongoing relationships between schools and organizations. In response to this challenge, participants proposed the creation of a shared platform or knowledge hub connecting teachers, schools, and organizations working in the field of reading promotion. Such a platform could gather educational materials, provide information about available programs, and facilitate collaboration among institutions. Participants also stressed the importance of cooperation between organizations rather than competition. Joint initiatives and the pooling of resources may lead to more effective and sustainable support for schools.
The discussions during the seminar demonstrated that developing a culture of reading in schools requires a systemic approach and cooperation among multiple actors—including teachers, schools, non-governmental organizations, cultural institutions, universities, and public institutions. Among the most important directions for future action identified by participants were:
The seminar also highlighted the need for continued dialogue between different sectors and the importance of cross-sector cooperation in strengthening reading culture and critical literacy in education.
Katherine Batchelor, Miami University, Oxford, Ohio
In Poland, NGOs may have relatively greater freedom in accessing and distributing funding compared to some other contexts, such as the United States. However, both reading comprehension and critical reading should be introduced and developed equally in schools. This requires inclusive, intercultural and interdisciplinary approaches, as well as a platform that supports NGOs and provides access to resources.
Kelli Rushek, Miami University, Oxford, Ohio
A global and intercultural paradigm shift is needed in how we understand literacy. Literacy should be seen as a multifaceted process of meaning-making, and achieving this shift requires collaborative efforts across different sectors and academic disciplines.
Marianna Hajdukiewicz, Polish-American Freedom Foundation, pafw.pl
Digital literacy and broader forms of reading competence are still underestimated as key skills. Traditional models of teaching reading are often insufficient in a world shaped by diverse cultural texts and rapidly changing knowledge. Education systems should therefore rethink how reading is taught and develop models that better respond to the realities and needs of contemporary learners.
Maria Deskur, Universal Reading Foundation, fpc.org.pl
Reading should be understood as a fundamental right, and education systems need systemic change to truly support it. Literacy is not only about decoding text but about meaning-making and developing critical thinking, which prepares people to understand knowledge and question the world around them.
Magdalena Siekierzyńska, EDICO Foundation, fundacjaedico.pl
Cooperation between non-governmental organizations and public and private institutions is crucial if we want to really strengthen the culture of reading. The future requires divergent thinking, combining fields, the ability to ask the right questions and not just give the correct answers. Developing reading and such important communication competences requires both developing critical reading skills and building a network of cooperation, contacts and common tools.
Radek Czajka, Fundacja Wolne Lektury, fundacja.wolnelektury.pl
Books should serve as starting points for exploration rather than closed objects of interpretation. Students should be encouraged to engage directly with texts and explore them actively, while recognizing that understanding always depends on context.
Jolanta Sujecka-Zając, School of Education of PAFF and the University of Warsaw, szkolaedukacji.pl
Critical reading is not only about understanding books but about understanding the world. NGOs have an important role to play in this process, not only by providing funding but also by offering inspiration, methodologies, and ideas. Teaching reading should focus on encouraging students to ask questions and engage critically with texts rather than simply providing ready-made answers.
Magdalena Swat-Pawlicka, School of Education of PAFW and the University of Warsaw, szkolaedukacji.pl
Education is always political, and this also affects the role of NGOs and the ways in which grants and resources are used. Teaching critical reading is therefore not only an educational responsibility but also a social and civic one. Transforming approaches to reading requires the involvement of associations and the exchange of ideas, as well as a rethinking among teachers of what education is and what it means to be an educated person.
Kinga Białek, School of Education of PAFF and the University of Warsaw, szkolaedukacji.pl
Many teachers are not aware of the wide range of educational resources that already exist. Creating a shared platform could help communicate and distribute these materials more effectively. Interdisciplinary learning units based on literature could also connect school subjects and social themes, showing students that reading can be both engaging and a powerful source of knowledge.
POPULARNE ARTYKUŁY
